Elmdən məqsəd

Qeyd olunan rəvayətlər elmin insanlar üçün çox əhəmiyyət daşımasını bizlərə bir daha sübut edir. Lakin burada qarşıya belə bir sual çıxır. İslamın üstünlük verdiyi və Alimin bir damla mürəkkəbinin şəhid qanından üstün bildiyi elm hansı elmdən ibarətdir? Görəsən islam dininin elmə verdiyi əhəmiyyət hər bir elmə aid edilirmi?

Bu sualın cavabı belədir ki, İslam dini bizlərə hansı elmin, yuxarıda sadaladığımız fəzilətlərə aid olduğunu və insan üçün daha çox əhəmiyyət kəsb etdiyini bəyan etmişdir. Bu barədə Peyğəmbər və imamlardan bir çox hədislər mövcuddur. Onların bir neçəsini nəzərnizə çatdırıram.

1. قال رسول الله(ص): مَنْ جَائَهُ الْمَوْتُ وَ هُوَ يَطْلُب الْعِلْمَ لِيُحْيِى بِهِ الْإِسْلامَ كانَ بَيْنَهُ وَ بَيْنَ الْأَنْبِياءِ دَرَجَةٌ واحِدَةٌ فِى الْجَنَّةِ

1. Həzrət Peyğəmbər(s) buyurur: “Hər kim İslamın diri qalması üçün elm öyrəndiyi zaman dünyadan gedərsə onun Cənnətdə dərəcəsi Peyğəmbərlərin dərəcəsindən bir  bir pillə aşağıda olacaqdır.”

Burada qeyd etmək lazımdır ki, söhbət İslamın xeyrinə olmayan və müsəlmanların dərdinə yaramayan elmdən söhbət getmir. Deməli əsl elm odur ki, müxtəlifliyindən asılı olmayaraq islamın və müsəlmanların dərdinə dəysin.

2. قال رسول الله(ص): مَنْ خَرَجَ يَطْلُبَ بَابًا مِنَ الْعِلْمِ لِيَرِدَ بِه باطِلاً اِلى حَقٍّ وَ ضالاً الِى هُدى كانَ عَمَلُهُ لِعِبادَةِ اَرْبَعِينَ عامًا

2. Həzrət Peyğəmbər(s) buyurur: “Hər kəs  evdən çıxıb haqqı batildən ayırmaq üçün və azğın insanları hidayət etmək üçün elm öyrənməyə gedərsə onun bu əməli 40 illik (müstəhəb) ibadətdən daha fəzilətlidir.”

Burada bir mətləbi xatırlamaq lazımdır ki, elm öyrənmək o demək deyil ki, insan vacib olan əməlləri tərk etsin və desin ki, mən elm öyrənirəmsə bu mənim üçün ibadətdir və daha mənə namaaz oruc lazım deyil. Bu fikir səhv bir fikirdir. İnsan elm öyrənməklə yanaşı Allahın vacib etdiyi əməlləri də mütləq yerinə yetirməlidir.

3. Bir gün həzrət Peyğəmbər(s) məscidə daxil olarkən camaatın bir nəfərin başına toplandığını gördü. İrəli gəlib soruşdu: Bunun ətrafına toplaşmaqdan məqsədiniz nədir?  Dedilər: Ya Rəsuləllah bu əllamədir. Həzrət buyurdu: Siz əllamə kimə deyirsiniz? Dedilər: Bu şəxs ərəblərdə bütün nəsəblərini və kimin hansı nəsəbə məxsus olduğunu bilir. Bu ərəblər arasında olan hadisələrin hamısını bilir və ərəblərin şerlərinin çoxunu əzbərləyib. Ona görə də biz onun ətrafına toplaşıb ondan ərəblər arasında olan hadisələrdən soruşuruq. O da bizim üçün həmin hadisələrdən danışır və müxtəlif şerlər oxuyur.

قال رسول الله(ص): ذاك علم لا يضر من جهله ولا ينفع من عمله. ثم قال: انما العلم ثلاثة: 1. آية محكمة, 2. او فريضة عادلة, 3. او سنة قائمة. وما خلاهن فضل

Həzrət Peyğəmbər(s) buyurdu: “Onun bildiyi elm elə bir elmdir ki, bir şəxs onu bilməsə ziyan çəkməz və bu elmi bilsə də onun üçün böyük bir mənfəəti olmaz. Həqiqi elmə gəldikdə isə elm üç növddür: 1.Ayətun möhkəmə. 2.Fərizətun adilə. 3.Sünnətün qaimə. Bu elmləri oxuyub öyrənən insanlara böyük fəzilətlər bəxş olunur. Bu elmlərdən əlavə öyrənilən elmlərin heç biri bu üç elmin fəlilətinə malik deyildir.”

Yaxşı olar ki, Peyğəmbərin buyurduğu bu üç elmin barəsində qısaca məlumatı nəzərnizə çatdırım.

 Möhkəm ayələr İslam idealogiyasından ibarətdir. Yəni insan bu aləmi və onu yaradanı tanımağı, Onun insanlara kitab nazil etdiyini, Peyğəmbərlərin göndərildiyini, Peyğəmbərdən sonra insanları hidayət edən imamlar təyin etməsini və insanlar öləndən sonra bu dünyada etdiyi əməllər barədə Allah qarşısında sorğu sual olmasını öyrənib bilməlidir. Bir sözlə desək insan üsulid-dini elminə malik olmalıdır.

Fərizətun adilə – ona deyilir ki, insan ona ziyan və xeyir verən xislətləri öyrənsin, əxlaq elminə malik olsun və müsəlmanların dərdinə dəyən hər bir elmi öyrənsin. Məsələn, riyaziyyat, fizika, tibb və bu kimi elmləri islamın və müsəlmanlara xidmət etmək üçün öyrənməlidir. Əgər bir şəxs müsəlmanların xeyrinə və dərdlərinə dərman etmək üçün tibb elmini öyrənirsə demək onun öyrəndiyi bu elm Allahın verdiyi həmin fəzilətə malikdir.  

Sünnətün qaimə - şəriət hökmlərindən ibarətdir. Yəni insan bilməlidir ki, ona halal və haram olan şeylər hansılardır.

Ümumiyyətlə hər bir müsəlman gərək dinin qayda qanunlarını və gündəlik hökmlərini öyrənsin. Öz dininin qanunlarını və hökmlərinin bilməyən şəxslər tənqid olunmuşdur.

4. قَالَ رَسُولُ اللهِ(ص): مَنْ لَمْ يَتَفَقَّهُ فِى الدِّينِ فَهُوَ أَرْابِى

4. Həzrət Peyğəmbər(s) buyurur: “Halal haramını və şəri məsələlərini bilməyən şəxs ərabidir.”

Ərabi cahillik vaxtlarında öz qızlarını diri-diri basdıran  kafirlərə deyilir.

5. قَالَ رَسُولُ اللهِ(ص): اَلْكَمَالُ كُلِّ الْكَمَالِ التَفَقَّهُ فِى الدِّينِ

5. Həzrət Peyğəmbər(s) buyurur: “İnsanı təkamülə çatdıran amil dininin qayda-qanunlarını və hökmlərini öyrənməsidir.”

6. Ümumiyyətlə Quranda elmə çox böyük əhəmiyyət və qiymət verilmişdir. Quranda elmin inkişafı nəticəsində kəndin şəhərə çevrilməsinə işarə olunmuşdur. Yasin surəsində Əntakiyyə şəhərinin barəsində belə nəql olunur.

وَاضْرِبْ لَهُم مَّثَلاً أَصْحَابَ الْقَرْيَةِ إِذْ جَاءهَا الْمُرْسَلُونَ

“(Ya Peyğəmbər!) Sən onlara kənd əhlini misal çək ki, onlara elçilər göndərdik.”

Yasin surəsinin bu ayəsində Allah-təala o məntəqənin kənd adlandırır. Çünki orada hələ elm inkişaf və vüsət tapmamışdır. Allahın elçiləri gəlib orada elmin tədrisi və dinin təbliği ilə məşğul oldular.

Sonra Allah-təala həmin surənin 20-ci ayəsində artıq o məntəqənin adını şəhər adlandırır.

وَجَاء مِنْ أَقْصَى الْمَدِينَةِ رَجُلٌ يَسْعَى قَالَ يَا قَوْمِ اتَّبِعُوا الْمُرْسَلِينَ

“Şəhərin ən ucqar yerindən bir kişi gəlib dedi: Ey qövm! Elçilərə tabe olun!”

Bu ayələrdən açıq aydın məlum olur ki, nə qədər Əntakiyyəyə peyğəmbər və alim gəlməmişdi ora kənd “qəryə” kənd adlanırdı. Lakin o kəndə peyğəmbərlər və alimlər gəldikdən sonra və onlar orada dərs deməyə və elm öyrətməyə başladıqda o kənd şəhərə çevrildi. Yəni bir məntəqədə inkişaf və mədəniyyətin olması orada məhz alimlərin və elmin olmasından asılıdır.

Buna görə də insan mütləq elmlə məşğul olmalı və öz yaşadığı cəmiyyətdə ya alim, ya da elm öyrənən olmalıdır.

7. قَالَ عَلِىٌّ(ع): اَلنّاسُ ثَلاثَةٌ: عَالِمٌ, مُتَعَلِّمٌ, اَوْ هَمَج

7. Həzrət Əli(ə) buyurur: “İnsanlar üç hissədir: alimlər, elm öyrənənlər və həməclər.”

8. قَالَ الصادق(ع): اَلنّاسُ ثَلاثَةٌ: عَالِمٌ, مُتَعَلِّمٌ, اَوْ رعاء

8. İmam Sadiq(ə) buyurur: “İnsanlar üç hissədir: alimlər, elm öyrənənlər və rüalar.”

Qeyd olunan ayə və hədislərdən başa düşürük ki, elmin fəzilət və əhəmiyyəti çoxdur. Bir incəliyi də qeyd etmək lazımdır ki, camaata xidmət edən və ya bir iş görmək istəyən şəxs gərək alim olsun. Əgər camaata xidmət edən və bir iş görmək istəyən şəxs elmli olmazsa o camaata xidmət edə bilməz və etdiyi işlərin hamısını xarab edər. Ataların bu barədə belə bir misalı vardır. “Cahil insan qaşı düzəltmək istər, vurub gözü çıxarar.” Buna görə də cahil və elmsiz adamın zərəri xeyrindən çox olar.

İmam Sadiqin(ə) dövründə bir nəfərin çox təqvalı və elmli olduğunu o Həzrətə danışdılır. Bu söhbətin üstündən bir müddət keçəndən sonra İmam həmin şəxslə bazarda rastlaşdı. Gördü ki, o, bazardan iki nar və iki çörək oğurladı. çörəkləri və narları götürüb apardı və iki yoxsul şəxsə payladı. İmam onu çağırıb buyurdu: Niyə belə edirsən? O soruşdu: Sən kimsən? İmam buyurdu: Mən Peyğəmbərin balası və Allahın höccətiyəm.

Həmin şəxs dedi: Sən Allahın höccəti ola ola bilmirsən ki, Allah Quranda buyurur, bir günah edən şəxsə bir cəza və bir savab əməl edənə on savab verilər?

مَن جَاء بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ عَشْرُ أَمْثَالِهَا وَمَن جَاء بِالسَّيِّئَةِ فَلاَ يُجْزَى إِلاَّ مِثْلَهَا

Mən dörd oğurluq etdim dörd günah qazandım. Onun əvəzində oğurladığım dörd şeyi kasıblara paylamaqla 40 savab qazandım.

İmam Sadiq(ə) buyurdu: Sən səhv düşünürsən. Sən 40 savab qazanmamısan. Əksinə olaraq 8 günah iş görmüsən. Dörd günah şeyləri oğurladığına görə, dördü isə o malların sahiblərinin icazəsi olmadan malını payladığına görə.

Buana görə də insanın elmi olmadan bir iş görə bilməz. Yaxşı bir iş görmək istədikdə nəticədə fəsad edər.

Yuxarıda elm barədə etdiymiz söhbətlərin nəticəsi budur ki, elmin fəziləti həddən artıq çoxdur. Lakin görəsən elm bu qədər şərafət və fəzilət ilə insanı və ya bir cəmiyyəti hər bir halda idarə və islah edə bilərmi?

Bu sualın cavabı belədir ki, elm eynilə ağıl kimi insanı adi hallarda islah edə bilər. Məsələn məhkəmələrdə adətən böyük alimlərin iştirakı çox az müşahidə olunur. Çünki onlar alim olduqları üçün pis bir işə əl atıb cinayət etmirlər. Məlum məsələdir ki, elm insanı adi hallarda idarə edə bilir. Lakin insanın daxilində şəhvət, qəzəb, vəzifə atəşi şölələndikdə və onun nəfsani qüvvələrin coşduqda elm təklikdə onu heç cür idarə və islah edə bilməz. İnsanın idarə və islah olması üçün ona elmdən əlavə iman da lazımdır. Əgər insanın elmi olub imanı olmazsa onda insan Lenin kimi, Mirzə Məhəmməd Bab kimi və Əbdül Vəhhab kimi bir diktator olacaq. Əgər Əbdül Vəhhabın elmi olmasaydı milyonlarla insanı bədbəxt etməzdi. Leninin elmi olmasaydı bu qədər milləti qırdıra bilməzi. Əgər bunlar kimi insanların elmləri olmasaydı onlar minlərlə xəyanətkarlığa əl atıb milyonlarla günahsız insanları vəhşicəsinə qırdırmazdı. Onların daxilində dünyapərəstlik şəhvəti onların daxilində coşub tüğyan etdikdə minlərlə insanın qətlinə imza çəkmişlər. Elmləri onları idarə və islah edə bilmədi. Çünki onların imanı yox idi. Əgər onlarda iman olsaydı heç vaxt bü cür xəyanətkarlığa əl atmazdılar.

Buna görə də hər bir halda (istər şəhvətin tüğyan etdiyi zaman istərsə də qərizələrin insan daxilində coşduğu zaman) idarə və islah olması üçün onda elmdən əlavə imanın olmasına ehtiyac duyulur. Çünki elmin özünün də idarə edilməyə ehtiyacı var və onu idarə edən yeganə amil imandır. Elmi olub imanı olmayan insanları Allah təala tənqid edərək “Cümə” surəsinin 5-ci ayəsində belə buyurur: “Onlar belində çoxlu kitab daşıyan ulağa bənzərlər.”

Musa peyğəmbərin zamanında Bələm Baura adlı müqəddəs bir şəxs yaşayırdı. O elə bir şəxs idi ki, Allah onun dualarını qəbul edərdi. O Bəni İsrailin ən tanınmış və görkəmli alimlərindən idi. Onun elmi var idi, lakin iman onun qəlbinə daxil olmamışdı. Firon mal-dövlət vasitəsilə yavaş-yavaş onu öz tərəfinə çəkdi. O da mal-dövlət həvəsinə düşüb haqq yoldan azdı və Musa peyğəmbərdən ayrılıb Fironun yanına getdi. Allah da ona verdiyi məqamı onun əlindən aldı. Allah-təala Quranda onun barəsində belə buyurur:

وَاتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ الَّذِيَ آتَيْنَاهُ آيَاتِنَا فَانسَلَخَ مِنْهَا فَأَتْبَعَهُ الشَّيْطَانُ فَكَانَ مِنَ الْغَاوِينَ    وَلَوْ شِئْنَا لَرَفَعْنَاهُ بِهَا وَلَـكِنَّهُ أَخْلَدَ إِلَى الأَرْضِ وَاتَّبَعَ هَوَاهُ فَمَثَلُهُ كَمَثَلِ الْكَلْبِ إِن تَحْمِلْ عَلَيْهِ يَلْهَثْ أَوْ تَتْرُكْهُ يَلْهَث

“(Ya Məhəmməd!) Onlara ayələrimizi verdiyimiz kimsənin xəbərini də söylə. O, imandan döndü. Şeytan onu özünə tabe etdi və o, haqq yoldan azanlardan oldu.

Əgər biz istəsəydik, onu ucaldardıq. Lakin o, yerə (dünyaya) meyl edib nəfsani istəklərinə uydu. O elə bir köpəyə bənzəyir ki, üstünə cumsan da dilini çıxarıb ləhləyər, cummasan da. (Onun üçün heç bir fərqi yoxdur.)”

Qeyd olunan ayədən məlum olur ki,  insanın elmi nə qədər çox olsa, imanı da gərək çox olsun. Çünki onun imanının zəif olması çox xətərli və zərərlidir.

Bu bəhsdən belə nəticə alırıq ki, elm təklikdə insanı bütün hallarda islah etmək imkanına malik olmur. Çünki insanın daxilində nəfsani istəklər baş qaldırdıqda elm onu idarə və islah edə bilmir. Buna görə də insanın hər bir halda islah olması üçün onda qəlbi imanın olması lazımdır.

Kitabın adı: İnsan və mənəviyyat

Müəllif: Seyid Əli Əkbər Ocaq Nejad