Əməvi hökümətinin yaradılması

Osmanın xilafətinin əleyhinə olan qiyamın üçüncü amili əməvilərin islamın həssas mərkəzlərinə zülm ilə hakim olmaları idi. Onlar bu hakimiyyətdə qoca-cavana rəhm etmir, yaşı da, qurunu da yandırırdılar. Üumiyyətlə, üçüncü xəlifənin Bəni-Üməyyəyə qarşı xas bir məhəbbəti var idi. Onun qohumluq təəssübü yüksək həddə çatmışdı. Qohumlarının əməvi dövlətin təşkil edilməsi barədəki istəklərini təmin etmək üçün əql, müsəlmanların xeyri, yaxud zərəri, islam qayda-qanunları və s. Osman üçün heç də əsas meyar deyildi. Buna görə də onun məhəbbətlərinin pərdəsi altında çoxlu qanunsuz əməllər baş verirdi. Qeyd etmək lazımdır ki, xəlifədə müsəlmanlara qarşı məhəbbət əsla yox idi. Onun hisləri və insani duyğuları sadəcə olaraq xas bir şəkildə qohumlarına xidmət edirdi və başqaları da onun qəzəbindən amanda deyildi. Yəni o, əməvi tayfasının şaxələrinə məhəbbət göstərməklə eyni zamanda əbuzərlərə, əmmarlara, əbdüllah ibni məsudlara və s. qarşı zülmkar və qəzəbli idi. O, Əbu Zəri ot-ələfsiz və susuz bir məntəqə olan Rəbəzəyə sürgün etdi. Bu qoca mücahid orada faciəli şəkildə can verdikdə xəlifənin insani duyğuları heç də cuşa gəlmədi. Əmmar xilafət işçilərinin təpikləri və yumruqları altına düşüb huşdan gedəndə xəlifə heç təsirlənmədi də.
Xəlifənin Bəni-Əbi Müeyt sülaləsinə qarşı olan təəssübü gizlədiləsi deyildi, hətta ikinci xəlifə də bunu dərk etmişdi. Buna görə də Ibni Abbasa demişdi: "Əgər Osman xilafəti ələ keçirsə, Bəni-Əbi Müeyt övladlarını camaata hakim edəcək və əgər belə etsə, onu öldürəcəklər."
Ömər şuranın təşkil olunmasına dair əmr verəndə və Osmanı da o siyahıya daxil edəndə üzünü ona tutub dedi: "Əgər xilafət sənin olsa, Allahdan qorx və Əbu-Müeyt övladlarını camaata hakim etmə."("Ənsab" (Bilazəri), 5-ci cild, səh.16 )
Osman Vəlidi Kufəyə vali təyin edəndə Əli (ə), Təlhə və Zübeyr Ömərin dediyi sözlərə istinad edib Osmana dedilər: "Məgər Ömər sənə tövsiyə etmədi ki, Bəni-Müeyt və Bəni-Üməyyə övladlarını camaatın boynuna mindirməyəsən?!"(Yenə orada, 5-ci cild, səh.30 )
Lakin qohumluq təəssübü və məhəbbəti bütün meyarlara, tövsiyələrə, xeyirxah düşüncələrə qalib gəldi. Islamın əsas mərkəzləri əməvilərin əlinə düşdü. Iş o yerə çatdı ki, bir qrup sərxoş hakimiyyəti ələ aldı, digər bir qrup isə mal-dövlət yığmaqla məşğul oldu.
Həqiqətdə Osman Əbu Süfyanın dediklərinə itaət edirdi. Belə ki, o, Osmanın xilafətə seçildiyi gün onun evinə gəldi və ətrafdakıların hamısının Bəni-Üməyyədən olduğunu başa düşəndə dedi:–"Xilafəti öz aranızda əldən-ələ dolandırın..."("Istiab", 2-ci cild, səh.690 )
Əbu Musa Əşəri Kufənin valisi idi. Əməvidən olmayan bir şəxsin belə bir vəzifədə olması xilafətdəkilər üçün dözülməz idi. Buna görə də Şibl ibni Xalid hamısı əməvilərdən ibarət olan bir məxfi yığıncaqda onlara dedi:–"Nə üçün bu böyüklükdə bir məntəqəni Əbu Musaya tapşırmısınız?" Xəlifə soruşdu: "Bəs kimi təklif edirsən?" Şibl hələ o vaxt yaşı on altıdan çox olmayan Əbdüllah ibni Amirə işarə etdi.("Kamil" (Ibni Əsir); "Ənsab" (Bilazəri); "Tarixi-Təbəri" )
Məhz bu təfəkkür tərzinin nəticəsində Kufənin valisi Səid ibni As Əməvi minbərə çıxıb deyirdi: "Iraq Qüreyş cavanlarının örüşüdür." Əgər tarix səhifələrindən Osman hökumətinin işçilərinin siyahısını çıxarıb bir yerə yığsaq, üçüncü xəlifənin sözünün doğru olması aydınlaşar. O deyirdi: "Əgər cənnətin açarları mənim ixtiyarımda olsaydı, onu Bəni-Üməyyəyə verərdim ki, onların ən axırıncı şəxsi belə, cənnətə daxil olsun."("Müsnəd", (Əhməd ibni Hənbəl) 1-ci cild, səh.62 )
Belə bir ifratçı və sonsuz məhəbbət nəticəsində camaat xəlifənin təyin etdiyi hakimlərin və onun siyasətçilərinin zülmündən cana gəldi, cəmiyyətdə xəlifənin əleyhinə qiyam fikri gücləndi, axırda Osmanın xilafətini və həyatını xətm etdilər.
Osmanın xilafəti dövründə təkcə Misirdə və Kufədə valilərin dəyişdirilməsi və onun bütün işləri əməvilərə tapşırmaqda olan siyasi üslubunu göstərirdi. Xəlifə hakimiyyətə gələndə Müğeyrə ibni Şöbəni Kufənin valisi vəzifəsindən çıxardaraq Səd Vəqqası onun yerinə qoydu. Bu işdə xəlifənin zahirdə düzgün görünən fikri var idi, çünki Iraqın fatehi Səd Vəqqas pis işlə müttəhim olunan Müğeyrə ilə müqayisə olunası deyildi. Lakin bir ildən sonra onu işdən götürdü və öz ana tərəfdən qardaşı Vəlidi Kufəyə vali təyin etdi. 27-ci hicri ilində Əmr Ası Misirdə vergi yığma işindən götürdü və öz süd qardaşı Əbdüllah ibni Sədi onun yerinə təyin etdi. 30-cu hicri ilində ikinci xəlifənin dövründən Bəsrənin valisi olan Əbu Musa Əşərini vəzifədən götürdü və cavan bir oğlan olan öz dayıoğlusu Əbdüllah ibni Amiri vali seçdi.("Tarixi-Təbəri"; "Kamili-Ibni Əsir"; "Əl-ənsab" (Bilazəri) )Bütün bunlar göstərir ki, Osman həmişə bir Əməvi hökumətini təsis etmək əzmində idi.

Kitabın adı: Vilayət günəşi (birinci cild)

Müəllif: Ayətullah Cəfər Sübhani