İmam (ə) ikinci xəlifənin dövründə yegənə fətva verən şəxs idi

Peyğəmbər (s)-in vəfatından sonra islamın müxtəlif millət və tayfalar arasında yayılması nəticəsində müsəlmanlar hökmü Allahın Kitabında və Peyğəmbər (s)-in hədislərində gəlməyən bir sıra təzə hadisələrlə qarşılaşdılar. Çünki hökmlərə, füru və üsula aid olan ayələr məhduddur və Peyğəmbər (s)-dən vacib və haramlar barəsində (və ümmətin ixtiyarında) olan hədislər dörd yüzdən artıq deyildi. Buna görə də müsəlmanlar Quranın aşkar hökmü və Peyğəmbərin (s) hədisi mövcud olmayan məsələlərdə çoxlu çətinliklərlə qarşılaşırdılar. Bu müşküllər bəzilərini öz əqli və rəyi əsasında əməl etməyə və səhih olmayan meyarlardan istifadə edərək məsələnin hökmünü təyin etməyə vadar etmişdi. Bu şəxslərə "rəy səhabələri" deyirdilər. Onlar kitab və sünnədə qəti şəri dəlillərə istinad etmək əvəzinə mövzuları zərər (fəsad) və xeyir nöqteyi-nəzərindən qiymətləndirir, Allahın hökmünü zənn və güman əsasında təyin edir və elə bu əsasda da fətva verirdilər.
Ikinci xəlifənin bəzi vaxtlar nəssin (Quranın aşkar hökmü və Peyğəmbərin sünnəsi) müqabilində öz şəxsi rəyinə əməl etməsinə baxmayaraq (bunlar tarixdə qeyd olunmuşdur) "rəy səhabələri"nə qarşı etinasız idi və onların barəsində belə deyirdi: "Rəy sahibləri Peyğəmbər sünnəsinin düşmənləridir. Onlar Peyğəmbər hədislərini qoruya bilmədiklərinə görə öz rəyləri əsasında fətva vermiş, özləri yoldan azıb başqalarını da azdırmışlar. Agah olun və bilin ki, biz itaət edir və özümüzdən başlamırıq, tabe olur və bidət qoymuruq. Biz Peyğəmbər (s)-in hədislərinə istinad edir və yolumuzu azmırıq."
Qeyd etdiyimiz kimi, ikinci xəlifənin bəzi vaxtlar nəssin qarşısında öz rəyinə əməl etməsinə, bəzi yerlərdə isə dəlil olmadığına görə öz şəxsi rəy və nəzərini verməsinə baxmayaraq, çox vaxt Peyğəmbər (s)-in elminin qapısına–həzrət Əmirəl-möminin Əli (ə)-a müraciət edirdi. Peyğəmbər (s)-in aşkar şəkildə buyurduğu kimi, o, nübüvvət elminin xəzinəsi, ilahi hökmlərin varisi və qiyamət gününə qədər ümmətin ehtiyac duyduğu şeylərə alim idi. Ümmətin içərisində ondan bilikli bir adam yox idi. Buna görə də ikinci xəlifə tarixdə qeyd olunduğu kimi, onlarca yerdə Imam (ə)-ın dərin elmindən istifadə etmişdir. Onun dilinin əzbəri aşağıdakı cümlələr olmuşdur: "Qadınlar Əliyyibni Əbu Talib kimi ikinci bir şəxsi doğmaqda acizdirlər."
"Ilahi, məni elə bir müşküldə qoyma ki, orada Əbu Talibin oğlu olmamış olsun."
İndi isə nümunə üçün onlardan bir neçəsini qeyd edək:
1. Bir nəfər öz arvadından Ömərə şikayət edərək dedi ki, o, evlənəndən altı ay sonra uşaq doğmuşdur. Qadın da bunu qəbul edərək bildirirdi ki, əvvəllər heç kimlə əlaqədə olmayıb. Xəlifə hökm verdi ki, gərək arvad daş-qalaq edilsin. Lakin Imam (ə) bu cəza tədbirinin icra olunmasına mane oldu və dedi ki, Quranın nəzərincə qadın altı aylıq uşaq doğa bilər. Çünki hamiləlik və südəmərlik dövrü otuz ay müəyyən edilmişdir.("Əhqaf" surəsi, ayə:15 ) Başqa bir ayədə isə təkcə südəmərlik dövrü iki il qeyd olunur.("Loğman" surəsi, ayə:14 ) Əgər otuz aydan iki ili çıxsaq, hamiləlik dövrü altı ay olar. Ömər Imam (ə)-ın məntiqini eşitdikdən sonra dedi: "Əgər Əli olmasaydı Ömər həlak olardı."
2. Ikinci xəlifənin təşkil etdiyi məhkəmədə beş nəfərin zina etdiyi isbat olundu. Xəlifə onların hamısının barəsində eyni qaydada hökm etdi, lakin Imam (ə) onun hökmünü düzgün hesab etmədi və buyurdu ki, gərək onların vəziyyətləri dərindən yoxlanılsın. Əgər onların vəziyyətləri müxtəlif olsa, təbii olaraq Allahın hökmü də müxtəlif olacaqdır. Yoxlanışdan sonra Imam (ə) buyurdu: Birinin boynu vurulmalı, ikincisi daş-qalaq edilməli, üçüncüsünə yüz və dördüncüsünə əlli şallaq vurulmalıdır, beşincisini isə tənbeh etmək lazımdır.
Xəlifə Imam (ə)-ın verdiyi hökmün müxtəlif olmasından təəccübləndi və səbəbini soruşdu. Imam buyurdu: "Birincisi zimmi (müsəlman ölkəsində yaşayan) kafirdir və kafirin də canı zimmə hökmlərinə əməl etdiyi vaxta qədər möhtərəmdir. Amma zimmə hökmlərini pozduqda onun cəzası qətldir. Ikincisi ərli arvadla zina etmişdir, islamda da onun cəzası daş-qalaq olunmaqdır. Üçüncüsü subay bir cavandır ki, özünü aludə etmişdir. Onun da cəzası yüz şallaqdır. Dördüncüsü bir qulamdır, onun da cəzası azad insanın cəzasının yarısı qədərdir. Beşincisi də dəlidir, gərək tənbeh olunsun."
Bu vaxt xəlifə dedi:–"Ey Əbəl-Həsən! Içərisində sən olmayan cəmiyyətdə heç vaxt olmayım!"
3. Bir qul ayağı zəncirli halda yol gedirdi. Iki nəfər o qulamın çəkisi haqqında mübahisə etdilər və hər biri dedi ki, kimin sözü düz olmasa, arvadı üç təlaq olsun (yəni boşansın). Onlar qulun sahibinin yanına gəlib dedilər ki, zənciri açsın, onu çəksinlər. O dedi:–"Mən onun çəkisindən agah deyiləm, həm də nəzir etmişəm ki, onu açmayım, açsam gərək onun ağırlığı qədər sədəqə verəm."
Məsələni xəlifəyə dedilər, o belə rəy verdi: "Indi ki, qulamın sahibi zənciri açmaqda üzürlüdür, gərək o iki şəxs öz arvadlarından ayrılsınlar."
Onlar xəlifədən xahiş etdi ki, şikayəti Əli (ə)-a desin. Imam (ə) buyurdu: "Zəncirin çəkisini bilmək çox asandır."
Sonra dedi, böyük bir teşt gətirdilər, qula da dedi ki, onun içində dayansın. Sonra Imam (ə) zənciri aşağı endirib ona bir ip bağladı, teşti su ilə doldurdu. Sonra zənciri sapla sudan tamamilə çıxana kimi qaldırdı, bu vaxt dedi ki, su əvvəlki səviyyəyə çatana kimi teşti dəmir qırıntıları ilə doldursunlar. Sonra buyurdu ki, dəmir qırıntılarını çəkin. Onların çəkisi elə zəncirin çəkisinə bərabərdir. Beləliklə də hər üç nəfərin vəzifəsi aydın oldu.
4. Səhrada olan bir qadın susuzluğa düşdü və susuzdan ölməmək üçün bir çobandan su istədi. Çoban bu şərtlə ona su verməyə razı oldu ki, o qadın özünü onun ixtiyarında qoysun. Ikinci xəlifə bu arvadın hökmü barəsində Əli (ə)-la məşvərət etdi. Həzrət buyurdu ki, arvad bu işə əl atanda müztərr (çarəsiz) idi və müztərr üçün heç bir hökm (cəza tədbiri) yoxdur. Nəql olunan bu və buna oxşar hadisələr Imam (ə)-ın Quran, hədis və bir sözlə bütün islam qanunlarına dərindən agah olduğunu göstərir. Halbuki xəlifə bu qanunlardan xəbərsiz idi.
5. Dəli bir arvad zina etmişdi. Xəlifə onu məhkum etdi, lakin Imam (ə) Peyğəmbər (s)-dən bir hədis nəql etməklə ona bəraət qazandırdı. O hədis budur: "Qələm (hökm) üç dəstə insandan götürülmüşdür ki, onlardan biri dəlidir (sağalana qədər)."
6. Hamilə bir qadın zina etdiyini etiraf etdi. Xəlifə əmr etdi ki, onu elə həmin halda daş-qalaq etsinlər. Imam (ə) bu cəza tədbirinin icra olunmasına mane oldu və buyurdu: "Sən onun özü barədə hökm verirsən, bətnində olan uşağa yox!"
7. Bəzi vaxtlar Imam (ə) psixoloji qaydalardan istifadə edərək çətin məsələləri həll edirdi. Bir arvad öz oğlunu atdı və onun anası olduğunu inkar etdi, həm də iddia etdi ki, o, hələ bakirədir. Cavan oğlan isə israr edirdi ki, bu qadın onun anasıdır. Xəlifə hökm verdi ki, cavan oğlana, yalan danışdığına görə şallaq vursunlar. Imam (ə) əhvalatdan xəbərdar olduqda arvaddan və onun qohum-əqrəbasından icazə aldı ki, o arvadı istədiyi şəxsə ərə versin, onlar da Əli (ə)-ı vəkil etdilər. Imam (ə) üzünü oğlana tutub dedi:–"Mən bu qadını sənə nikah edirəm, onun mehriyyəsi 480 dirhəmdir."
Sonra içində elə o miqdarda pul olan kisəni arvadın qarşısına qoydu və oğlana dedi:–"Bu arvadın əlindən tut və üz-gözündə evlənmək nişanəsi olmadan bir daha mənim yanıma gəlmə!" Arvad bu sözü eşidən kimi dedi:–"Allaha pənah, Allaha pənah!! Bu işin nəticəsi oddur! Allaha and olsun, bu mənim oğlumdur."
Sonra isə oğlunu nə üçün inkar etdiyini boynuna aldı.

Kitabın adı: Vilayət günəşi (birinci cild)

Müəllif: Ayətullah Cəfər Sübhani