Ümumxalqın nəzərində fədək

Fədəkin qəsb olunmasından və Peyğəmbər (s)-in əziz qızının bu işə etirazından on dörd əsr keçir. Bəziləri belə təsəvvür edə bilər ki, bu hadisə barəsində düzgün mühakimə yürütmək çox çətin bir işdir. Çünki uzun zamanın keçməsi hakimin bu sənədin möhtəvasından tam şəkildə xəbərdar olması və onun vərəqlərini diqqətlə oxuyub, ədalətli hökm çıxarması üçün bir maneədir. Hətta təhrifçi xain əllərin ona tərəf uzanıb, mənasını bir-birinə qarışdırması da mümkündür. Lakin hakimin işinə aydınlıq gətirə biləcək şey budur: Qurani-Kərimə, Peyğəmbər (s)-in hədislərinə, ixtilaflı olan tərəflərin etiraflarına və iddialarına müraciət etməklə yeni bir sənəd tənzim etmək və onun əsasında islamın dəyişilməz və qəti üsullarını nəzərə almaqla mühakimə yürütmək olar.
Indi bu məsələni bir qədər izah edək: Islamın qəti və danılmaz qanunlarından biri budur ki, müsəlmanların müharibə və hərbi əməliyyat aparılmadan fəth etdikləri məntəqələr islam hökumətinin ixtiyarına keçir və ümumi əmlakdan, başqa sözlə "xalisə"dən sayılır, bu da Allah Peyğəmbərinə (s) məxsusdur. Bu cür ərazilər Peyğəmbər (s)-in şəxsi mülkü deyil, başda Peyğəmbər (s) olmaqla islam dövlətinindir. Peyğəmbərdən sonra bu cür əmlakın ixtiyarı və ondan istifadə etmək haqqı Peyğəmbərin yerində olan və onun kimi müsəlmanların rəhbərliyini öhdəsinə alan şəxsə verilir. Qurani-Məcid bu islami qanunu "Həşr" surəsinin 6-7-ci ayələrində belə bəyan edir:
"Siz, Allahın fəth olunmuş məntəqələrin mal-dövlətindən Öz Peyğəmbərinə qaytardığı və ona aid etdiyi şeylərdə təsərrüf etmək üçün (əziyyətə və məşəqqətə düşməmisiniz və) heç də at və dəvə qovmamısınız, lakin Allah Öz peyğəmbərlərini hər kəsə istəsə hakim edər və Allah hər şeyə qadirdir. Allahın bu məntəqələrin mal-dövlətindən Öz Peyğəmbərinə aid etdiyi hər şey Allaha, Peyğəmbərə, onun yaxın adamlarına, yetimlərə, miskinlərə (fəqir və yoxsullara) və yolda qalanlara aiddir..."
Peyğəmbər (s)-in ixtiyarında olan əmlak aşağıdakılardan ibarətdir:
1. Xüsusi mal-dövlət.
Peyğəmbər (s)-in şəxsən malik olduğu mal-dövlət tarix və siyrə kitablarında "Peyğəmbər (s)-in xüsusi mülkü" adı ilə ətraflı şəkildə qeydə alınıb əks etdirilmişdir. Bu cür mülkün ixtiyarı Peyğəmbər (s) həyatda ikən onun özünə aid idi. O vəfat edəndən sonra irs qanuna uyğun olaraq o həzrətin varislərinə keçir. Amma əgər Peyğəmbər (s)-in varisinin onun şəxsi mülkündən məhrum olması isbat olunsa, bu halda onun şəxsi malı sədəqə adı ilə müstəhəqlərin arasında bölüşdürülməli, yaxud da islam yolunda xərclənməlidir. Gələn bölmələrdə bu mövzu barəsində geniş şəkildə söhbət açacaq, irs qanununda Peyğəmbər (s)-in varisləri ilə başqa şəxslərin varisləri arasında heç bir təfavütün olmamasını isbat edəcəyik. Birinci xəlifənin Peyğəmbərin varislərini irsdən məhrum etməkdə istinad etdiyi rəvayətin–əgər düz olduğunu fərz etsək–başqa mənası vardır və xilafət aparatı o mənadan xəbərsiz olmuşdur.
2. "Xalisə." Islam hökumətinə məxsus olan və Peyğəmbər (s)-in müsəlmanların qəyyumu kimi təsərrüf edib islamın və müsəlmanların mənafeyi yolunda xərclədiyi əmlak və mal-dövlət "Xalisə" adlandırılır. Fiqh kitablarında "fey" adlı bir bölmə vardır ki, ondan "cihad" babında, bəzi vaxtlar da "sədəqat" babında bəhs olunur. "Fey" ərəb lüğətində "qayıtmaq" mənasındadır və məqsəd qan tökülmədən və müharibə aparılmadan islam hökumətinin ixtiyarına keçən məntəqələrdir ki, onların sakinləri müəyyən şərtlər daxilində islam hökumətinə tabe olurlar. Islam ordusunun hücumu və heç bir çətinlik olmadan Peyğəmbər (s)-in ixtiyarına keçən bu cür ərazilər islam hökumətinə aid idi və islam əsgərlərinin onda heç bir haqqı yox idi. Peyğəmbər (s) oradan gələn gəliri islamın mənafeyi istiqamətində sərf edir, bəzən də müstəhəqq fərdlərin arasında bölüşdürürdü ki, ondan istifadə etməklə, öz iş və fəaliyyətlərinə arxalanmaqla məişət xərclərini təmin etsinlər. Peyğəmbər (s) əksər hallarda bu ərazilərin gəlirindən, bəzi hallarda isə qənimətlərin xümsündən bəxşiş edirdi.
Yaxşı olardı ki, Peyğəmbər (s)-in bu qəbildən olan ərazilər xüsusundakı üslubundan bir neçə nümunəni qeyd edək: Bəni-Nəzir üç yəhudi tayfasından təşkil olunmuşdu, onların Mədinənin yaxınlığında evləri, bağları və əkin sahələri var idi. Peyğəmbər (s) Mədinəyə köçəndə Ovs və Xəzrəc qəbilələri ona iman gətirdilər, lakin qeyd olunan üç tayfa öz dinlərində qaldılar. Peyğəmbəri-Əkrəm (s) müqavilə bağlayaraq Mədinədə və onun ətrafında sakin olanların birliyi üçün ciddi şəkildə çalışdı. Nəhayət, hər üç tayfa Peyğəmbərlə müsəlmanların əleyhinə hər növ hiylədən uzaq olub onların mənafelərinin əksinə tədbir görməmək barədə müqavilə bağladılar. Amma onların hər üçü gizlində və aşkarda müqaviləni pozdular, islam dövlətini yıxmaq, hətta Peyğəmbər (s)-i öldürmək üçün heç bir hiylə və xəyanəti əsirgəmədilər. O cümlədən, Peyğəmbər (s) bir iş üçün Bəni-Nəzir məhəlləsinə getmişdi. Onlar Peyğəmbər (s)-i qətlə yetirmək, ona sui-qəsd etmək istəyirdilər. Buna görə də Peyğəmbər (s) onların hamısını Mədinəni tərk etmək məcburiyyətində qoydu, sonra isə onların evlərini və əkin sahələrini mühacir və bəzi ənsar yoxsullarının arasında bölüşdürdü. İslam tarixində bu cür ərazilərdən istifadə edərək ev sahibi olan şəxslərin bəzilərinin adları qeyd olunmuşdur. Mühacirlərdən Əli (ə), Əbu Bəkr, Əbdürrəhman ibni Ovf, Bilal, ənsardan isə Əbu Düccanə, Səhl ibni Hənif, Haris ibni Səmə bu qəbildən idi.

Kitabın adı: Vilayət günəşi (birinci cild)

Müəllif: Ayətullah Cəfər Sübhani