Peyğəmbər (s) dövründə Əli (ə)-ın qəzavəti

Əmirəl-möminin Əli (ə) təkcə xəlifələrin dövründə ən yaxşı hakim və ümmət içərisində haqla qəzavət edən yeganə qazi deyildi, o, həm də Peyğəmbəri-Əkrəm (s)-in dövründə Yəməndə və Mədinədə camaatın ən gözəl qəzavətçisi idi. Rəsuli-Əkrəm (s) onun qəzavətlərini tərifləyərək özündən sonra islam cəmiyyətinin çətin məsələlərdə kimə müraciət etmələrini əməldə bəyan edirdi. Indi Əli (ə)-ın Peyğəmbəri-Əkrəm (s)-in öz sağlığında hökm etdiyi və o həzrət tərəfindən təsdiq olunan və bəyənilən qəzavətlərdən nümunə olaraq ikisini qeyd edirik:
1. Əli (ə) Peyğəmbər (s)-in tərəfindən Yəməndə olarkən belə bir hadisə baş verdi: Bir neçə nəfər şiri ovlayıb onu dərin bir çalada mühasirə etmiş, onun ətrafında səngər qurmuşdular. Birdən onlardan birinin ayağı sürüşdü və o, canını qorumaq üçün yanındakının əlindən yapışdı, o da o birisinin və beləliklə hamısı çalaya düşdülər. Şir də onlara həmlə edib yaraladı. Onların hamısı yaranın təsirindən öldülər. Onların yaxın adamlarının aralarında mübahisə düşdü. Imam (ə) hadisədən xəbərdar olduqda buyurdu: "Mən sizin aranızda hökm edərəm, əgər mənim qəzavətimə razı olmasanız, mübahisəni Peyğəmbər (s)-in hüzurunda deyin, o da sizin aranızda qəzavət etsin. (Sonra buyurdu:) O dörd nəfərdən birincisinin qəyyumuna dörddə bir diyə, ikincinin qəyyumuna üçdə bir, üçüncünün qəyyumuna yarım diyə, dördüncünün qəyyumuna isə tam bir diyə verilməlidir.
Imam (ə)-dan soruşdular ki, nə üçün birincinin qəyyumuna dörddə bir diyə verilməlidir?
Imam (ə) cavabda buyurdu:–Çünki ondan sonra üç nəfər ölmüşdür. Ikinci şəxsin qəyyumuna üçdə bir diyə verilməlidir, çünki ondan sonra iki nəfər ölmüşdür. Üçüncü nəfərin qəyyumuna yarım diyə verilməlidir, çünki ondan sonra bir nəfər qətlə yetişmişdir, dördüncü nəfər üçün tam diyə ödənilməlidir, çünki o, öldürülən axırıncı şəxsdir.
Ölənlərin yaxın adamları Imam (ə)-ın qəzavətinə razı olmadılar və Mədinəyə gedib əhvalatı Peyğəmbər (s)-ə dedilər. O həzrət buyurdu: "Qəzavət elə Əlinin qəzavət etdiyi kimidir!"
Sünnü mühəddisləri Imam (ə)-ın bu mövzu barəsindəki qəzavətini qeyd olunduğu kimi nəql etmişlər, lakin şiə hədisçiləri onu başqa cür də nəql etmişlər. Bu nəqlə əsasən, Imam (ə) buyurdu: "Birinci adam şirə yem olmuşdur və daha onun diyəsi heç kimin öhdəsinə deyil, lakin birincinin qəyyumu ikincinin qəyyumuna diyənin üçdə bir qədər, ikincinin qəyyumu üçüncünün qəyyumuna yarım diyə, üçüncünün qəyyumu da dördüncünün qəyyumuna tam diyə verməlidir."
Şiə alimləri əvvəlki hədisi düzgün hesab etmirlər, çünki onun sənəd silsiləsində mötəbər olmayan şəxslər mövcuddur, amma ikinci hədisə tamamilə etibar edirlər.
Bu qəzavətdə mühüm məsələ budur ki, Imam (ə) dördüncü şəxsin qan bahasını əvvəlki üç nəfərin qəyyumları arasında bərabər şəkildə böldü. Beləliklə də, qan bahasının üçdə birini birinci şəxsin qəyyumu ikincinin adamlarına verməli, ikincinin qəyyumu onun üçdə ikisini (öz haqqının üçdə birini birincidən aldığının üstünə qoyub və) üçüncünün adamlarına verməlidir, üçüncünün də qəyyumu tam diyə verməlidir, yəni əvvəlkindən aldığı üçdə iki miqdar diyənin üstünə üçdə birini qoyub bir tam diyə şəklində dördüncünün qəyyumuna verməlidir. Bu halda dördüncü şəxsin diyəsi bərabər olaraq əvvəlki üç nəfərin arasında bölünmüş olur.("Cəvahirül-kəlam", 6-cı cild, "Diyat" kitabı, "Təzahümü-mucibat" bəhsi )
2. Peyğəmbər (s) bir dəstə müsəlmanla məsciddə oturmuşdu. Iki nəfər içəri daxil oldu və aralarındakı münaqişəni söylədilər və dedilər ki, bir nəfərin öküzü buynuzu ilə vurub digərinin heyvanını öldürmüşdür. Öküzün sahibi öldürülən heyvanın qiymətini verməyə zamindir, yoxsa zamin deyil?! Müsəlmanlardan biri dərhal cavab verib dedi:–"Mükəlləf olmayan bir heyvan heç kimin malına zamin deyil."
Kuleyninin "Kafi"də nəql etdiyinə əsasən, Peyğəmbər (s) Əbu Bəkr və Ömərə dedi ki, bu məsələni həll etsinlər. Hər ikisi dedi:–"Bir heyvan başqasını öldürmüşdür, heyvan üçün də heç bir zəmanət yoxdur." Sonra Əli (ə)-a buyurdu ki, qəzavət etsin. Imam (ə) indiki dövrdə də hüquq orqanlarında istifadə olunan ümumi bir qanun irəli sürməklə müşkülü həll etdi və buyurdu: "Xəsarəti o kəs ödəməlidir ki, o müqəssirdir və heyvan barəsində öz vəzifəsinə əməl etməmişdir. Əgər heyvanın sahibi onu qorumaq üçün kifayət qədər çalışıb yaxşı yerdə saxlamışsa, öküzün sahibi də öz vəzifəsinə əməl etməyərək onu buraxmış olsa, bu halda öküzün sahibi müqəssirdir və ona dəyən xəsarəti ödəməlidir. Amma əgər hadisə bunun əksinə baş vermiş olsa, o zamin deyildir."
Peyğəmbər (s) ümumi bir qanunla yanaşı olan bu qəzavəti eşitdikdə əllərini göyə qaldırdı və dedi: "Allaha həmd olsun ki, mənim Əhli-beytimdən peyğəmbərlər kimi qəzavət edən bir şəxs qərar vermişdir."
Əlbəttə, Əmirəl-möminin Əli (ə)-ın Peyğəmbər (s) dövründəki qəzavətləri qeyd etdiyimizlə bitmir. O həzrətin Peyğəmbər (s)-in sağlığında çoxlu heyrətləndirici qəzavətləri olmuşdur ki, tarix və rəvayət kitablarında dərc olunmuşdur.

Kitabın adı: Vilayət günəşi (birinci cild)

Müəllif: Ayətullah Cəfər Sübhani