Şura üzvlərinin seçilməsi

Xəlifənin ölümü yaxınlaşırdı və onun özü də həyatının son anlarını keçirdiyini hiss edirdi. Ətrafdan özünə canişin təyin etməklə əlaqədar söz-söhbət eşidilirdi. Ayişə Hüzeyfənin oğlu Əbdüllahın vasitəsi ilə xəbər göndərib dedi ki: "Məhəmmədin ümmətini çobansız qoymasın və tezliklə özü üçün bir canişin təyin etsin, çünki o, törənəcək fitnə-fəsaddan qorxur."
Ömərin oğlu da atasına elə bu sözü dedi və əlavə etdi: "Əgər sən öz sürünün çobanını geri çağırsan, istəməzsənmi ki, qayıdan kimi bir nəfəri öz yerində qoysun və sürünü canavardan qorusun?!"
Xəlifəyə baş çəkməyə gələnlər də bu məsələyə toxunur və bəziləri deyirdi ki, oğlu Əbdüllahı özünə canişin seçsin. Xəlifə öz oğlunun ləyaqətsizliyindən agah idi, üzr gətirib deyirdi: "Xəttab nəsli üçün xilafət məsuliyyətini boynuna alan bir nəfər kifayətdir." Sonra dedi ki, Peyğəmbər (s) dünyadan gedəndə "razı olduğu altı nəfəri" çağırsınlar, müsəlmanlar xəlifə seçməyi onların öhdəsinə qoysun. Bu altı nəfər: Əli (ə), Osman, Təlhə, Zübeyr, Səd Vəqqas və Əbdürrəhman ibni Ovfdan ibarət idi. Bu şəxslər xəlifənin yatağının dövrəsinə yığışdıqda o, qaş-qabaqlı və tutqun sifətlə onlara baxıb dedi:–"Görünür ki, hamınız məndən sonra rəhbərliyi ələ almaq istəyirsiniz!" Sonra Əli (ə)-dan başqa hamısına bir-bir xitab edib bəzi-bəzi sözlər dedi və müəyyən dəlillər gətirməklə heç birinin xilafəti öhdəsinə almaq üçün ləyaqəti olmadığını bildirdi. Sonra Əli (ə)-a üz tutdu və o həzrətin həyatı boyu zarafatcıl olmasından başqa bir "zəif nöqtə" tapa bilmədi. Sonra əlavə etdi ki, əgər o rəhbərliyi əlinə alsa, aydın, haqq və aşkar üsul əsasında ümmətə rəhbərlik edəcək. Axırda Osmana dedi:–Belə görürəm ki, Qüreyş səni rəhbərliyə seçmişdir və nəhayət, sən Bəni-Üməyyəni və Bəni-Əbi Müeyti camaata hakim və beytül-malı onlara məxsus etmisən. O vaxt qəzəblənmiş ərəb tayfaları sənə qarşı qiyam edib səni evində öldürürlər. Əgər belə bir hadisə baş versə, mənim sözümü yada sal. (Sonra şura üzvlərinə üz tutub dedi:) Əgər bir-birinizə kömək etsəniz, özünüz və övladlarınız xilafətin meyvəsindən dərəcəksiniz, amma əgər bir-birinizə həsəd edib qəzəblənsəniz Müaviyə xilafəti qəsb edəcək.
Ömərin sözləri sona çatanda Məhəmməd ibni Məsləməni çağırıb dedi:–Məni dəfn edib qayıtdıqdan sonra əlli nəfər silahlı ilə bu altı nəfəri xilafət üçün dəvət et, hamısını bir evə yığıb silahlılarla birlikdə evin qapısında dayan, qoy onlar öz aralarında bir nəfəri xilafətə seçsinlər. Əgər onlardan beş nəfəri bir fikrə gəlsələr və bir nəfəri də müxalifət etsə, onun boynunu vur. Əgər dörd nəfər bir olsa və iki nəfər müxalifət etsə, o ikisini öldür. Əgər iki bərabər dəstəyə bölünsələr, haqq Əbdürrəhman olan tərəfdədir. Bu halda o biri üç nəfəri də bunlarla razılaşmağa dəvət et. Əgər razılıq hasil olmasa, ikinci dəstəni aradan götür. Əgər üç gün keçəndən sonra şura üzvləri arasında fikir birliyi yaranmasa, altısını da edam et və qoy müsəlmanlar özlərinə rəhbər seçsinlər.
Camaat Ömərin dəfn mərasimindən qayıtdıqda Məhəmməd ibni Məsləmə əlli nəfər silahlı ilə şura üzvlərini bir evə yığdı və onları Ömərin göstərişindən agah etdi. Ilk iş bu oldu ki, Əli (ə)-la yaxşı münasibətdə olmayan Təlhə Osmanın xeyrinə olaraq kənara çəkildi. Çünki Əli (ə) və Osman olan yerdə heç kəsin onu xilafətə seçməyəcəyini bilirdi, buna görə də Osmanın xeyrinə kənara çəkilərək Əli (ə)-ın seçilməsi və müvəffəqiyyət ehtimalını azaltmağı məsləhət gördü. Təlhənin Əli (ə)-la olan ixtilafının səbəbi bu idi ki, o, Əbu Bəkr kimi Təym qəbiləsindən idi. Əbu Bəkr xilafətə seçiləndən sonra Təym və Bəni-Haşim qəbilələrinin münasibətləri şiddətlə gərginləşdi və uzun müddət davam etdi.
Zübeyrlə Əli (ə) dayıoğlu-bibioğlu idi. O, həzrətlə olan qohumluğuna görə Imam (ə)-ın xeyrinə, Səd Vəqqas da Əbdürrəhmanın xeyrinə kənara çəkildi. (Hər ikisi Zöhrə qəbiləsindən idi.) Nəhayət, şura üzvlərindən üç nəfər qaldı ki, hər üçü iki rəy toplamışdı. Bu üç nəfərdən hər hansı biri bir nəfərə tərəf meyl etsəydi, qələbə onun idi. Bu vaxt Əbdürrəhman üzünü Əli (ə) və Osmana tutub dedi:–Sizin hansınız öz haqqını digərinə verməyə və onun xeyrinə kənara çəkilməyə hazırdır?
Hər ikisi sükut etdi və heç nə demədi. Əbdürrəhman sözünə davam etdi:–Sizi şahid tuturam ki, mən özümü xilafət səhnəsindən çıxarıram ki, ikinizdən birini seçəm. (Sonra üzünü Əli (ə)-a tutub dedi:) Səninlə bu şərtlə beyət edirəm ki, Allahın Kitabına və Peyğəmbər (s)-in sünnəsinə əməl edib Şeyxeynin yolunu gedəsən.
Əli (ə) onun axırıncı şərtini qəbul etmədi və dedi:–Mən sənin beyətini bu şərtlə qəbul edirəm ki, Allahın Kitabı, Peyğəmbər (s)-in sünnəsi və öz ictihadım və elmim əsasında əməl edəm.
Əbdürrəhman Əli (ə)-dan mənfi cavab eşitdikdə Osmana xitab edərək həmin sözləri təkrar etdi. Osman dərhal dedi:–Bəli! (Yəni, şərtləri qəbul edirəm!).
Bu vaxt Əbdürrəhman əlini Osmanın əlinə vurdu və onu "möminlərin əmiri" kimi salamladı, sonra isə iclasın nəticəsini çöldə şuranın rəyini gözləyən müsəlmanlara xəbər verdi. Əli (ə) elə ilk əvvəldən şuranın necə nəticələnəcəyindən xəbərdar idi. Hətta Ibni Abbas da şura üzvlərinin tərkibindən xəbərdar olandan sonra üçüncü dəfə olaraq, Əli (ə)-ın xilafətdən qəti şəkildə məhrum olacağını demişdi. Ona görə də Əbdürrəhman ibni Ovfun Osmanla beyət etməklə öz rolunu gözəl şəkildə ifa etdiyi vaxt Əli (ə) ona dedi:–Sən ümid edirsən ki, Osman ömrünün axırında xilafəti sənə təhvil verəcək, buna görə də onu seçdin. Ömər də Əbu Bəkri elə bu ümidlə seçmişdi. Amma mən ümidvaram ki, Allah sizin aranıza təfriqə salsın.
Tarixçilər qeyd edirlər ki, çox keçmədən Əbdürrəhmanla Osman arasında münasibət kəskin şəkildə gərginləşdi və Əbdürrəhman ölənə kimi bir-biri ilə danışmadılar. Bu deyilənlər ikinci xəlifənin təyin etdiyi altı nəfərlik şura barədə qısa məlumat idi. Bu hadisələrlə əlaqədar qəzavət etməzdən qabaq, Imam (ə)-ın bu barədə olan fikrini əks etdiririk. Imam (ə) "Şiqşiqiyyə" xütbəsində ("Nəhcül-bəlağə"nin üçüncü xütbəsi) belə buyurur:
"Ömər öldüyü zaman xilafət işini şuranın ixtiyarına verdi. O, təsəvvür edirdi ki, mən də onun üzvləri kimiyəm. Ilahi, o şuradan Sənə pənah aparıram! Əbu Bəkrlə olan vaxtdan bu gün bunlarla bir sırada olana qədər nə vaxt mənim haqq olmağımda şəkk olunub?! Amma çarəsizlikdən eniş-yoxuşlarda onlarla razılaşdım və şurada iştirak etdim. Lakin şura üzvlərindən biri (Təlhə, yaxud Səd Vəqqas) mənə qarşı olan ədavətinə görə məndən üz döndərdi və mənim rəqibimin xeyrinə olaraq kənara çəkildi, digəri də (Əbdürrəhman) xəlifə ilə olan qohumluğuna görə adlarının çəkilməsi yaxşı olmayan iki nəfərlə birlikdə (yəni Təlhə və Zübeyr) xəlifənin xeyrinə səs verdilər."
"Nəhcül-bəlağə"də Ömərin təşkil etdiyi şura barəsində bundan artıq söz getməmişdir. Lakin əziz oxucularımız siyasət səhnəsinin oyunbazlarının cinayətlərindən, xəlifənin qərəzçiliyindən və ziddiyyətli sözlərindən daha yaxşı agah olsunlar deyə, bəzi məsələləri qeyd edirik.

Kitabın adı: Vilayət günəşi (birinci cild)

Müəllif: Ayətullah Cəfər Sübhani